Tổn thất điện năng, EVN lỗ triền miên

1. Tổn thất điện năng: “rò rỉ” khổng lồ

Theo báo cáo của EVN, tổn thất điện năng toàn hệ thống hiện vào khoảng 6 đến 6.5 phần trăm, nghĩa là cứ 100 kWh điện được sản xuất thì có tới hơn 6 kWh bị hao hụt trước khi đến tay người tiêu dùng. Cụ thể, năm 2022, tỷ lệ tổn thất là 6.25 phần trăm, tương đương với việc hơn 10 tỷ kWh điện bị mất đi trên tổng sản lượng truyền tải và phân phối.

Dù đã có nhiều cải tiến so với mức tổn thất 12.23 phần trăm vào năm 2003, nhưng con số hiện tại vẫn cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực và thế giới. Tại Thái Lan, tỷ lệ tổn thất điện năng khoảng 3.5 phần trăm; tại Nhật Bản và Hàn Quốc, con số này dao động từ 2 đến 3 phần trăm.

Nguyên nhân của tổn thất điện bao gồm:

• Hao hụt kỹ thuật do điện trở của dây dẫn, thiết bị truyền tải cũ kỹ, và độ dài tuyến truyền tải lớn.

• Tổn thất phi kỹ thuật như gian lận, ăn cắp điện, sai số đồng hồ đo hoặc quản lý không hiệu quả.

Những khoản tổn thất này tương đương hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, làm tăng chi phí sản xuất điện nhưng lại không được phản ánh trong giá bán điện bình quân – khiến EVN lún sâu hơn vào tình trạng thua lỗ.

2. EVN thua lỗ kéo dài: Những con số đáng lo

Theo số liệu kiểm toán được Bộ Công Thương công bố, EVN lỗ 34.245 tỷ đồng trong hoạt động sản xuất kinh doanh điện năm 2023. Sau khi trừ lãi từ tài chính và dịch vụ khác, tổng mức lỗ còn lại là 21.822 tỷ đồng. Đây là mức lỗ rất lớn so với các năm trước, trong khi áp lực đầu tư hạ tầng điện vẫn ngày càng tăng.

Một số nguyên nhân chính khiến EVN lỗ kéo dài:

• Giá đầu vào tăng mạnh: giá khí, than, dầu tăng cao trong khi chi phí đầu tư dự án điện tái tạo, nhiệt điện, thủy điện vẫn chưa được hoàn vốn đầy đủ.

• Tỷ giá ngoại tệ biến động: chi phí chênh lệch tỷ giá chưa phân bổ vào giá điện lên tới khoảng 18.000 tỷ đồng.

• Giá bán điện bị kìm giữ: giá bán điện bình quân năm 2023 là 1.954 đồng/kWh, trong khi chi phí sản xuất điện trung bình là 2.089 đồng/kWh. EVN đang bán điện dưới giá thành.

Chênh lệch âm giữa giá bán và giá thành này khiến mỗi kWh điện bán ra đều góp phần làm tăng thêm khoản lỗ chung cho toàn tập đoàn.

3. Vòng luẩn quẩn: Lỗ – Thiếu vốn – Không đầu tư được – Lại lỗ

Vấn đề lớn nhất hiện nay là sự luẩn quẩn giữa việc EVN lỗ kéo dài, dẫn đến thiếu vốn đầu tư nâng cấp hệ thống truyền tải, từ đó không thể cải thiện tình trạng tổn thất điện năng. Tổn thất cao lại kéo chi phí lên, trong khi giá điện vẫn bị kiểm soát bởi chính sách, dẫn đến tiếp tục lỗ.

Để giảm tổn thất kỹ thuật, cần đầu tư mạnh vào lưới điện thông minh, trạm biến áp hiện đại, và hệ thống truyền tải siêu cao áp. Tuy nhiên, mỗi dự án như vậy đòi hỏi hàng nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng vốn đầu tư. Với tình trạng tài chính hiện nay, EVN gần như không còn khả năng tự đầu tư, trong khi việc huy động vốn bên ngoài lại bị ảnh hưởng bởi uy tín tài chính suy giảm và chính sách giá thiếu minh bạch.

4. Áp lực từ năng lượng tái tạo và các cam kết môi trường

Từ năm 2019 đến 2021, hàng loạt dự án điện mặt trời và điện gió được phát triển mạnh mẽ nhờ cơ chế giá ưu đãi (FiT). Tuy nhiên, sau đó EVN gặp khó trong việc mua điện từ các dự án này do hệ thống lưới quá tải, chi phí cao, và chưa có phương án phân bổ chi phí phù hợp. Gần đây, việc cắt giảm giá mua điện từ các dự án năng lượng tái tạo khiến niềm tin của nhà đầu tư sụt giảm nghiêm trọng.

Tình trạng này làm dấy lên lo ngại rằng Việt Nam có thể đánh mất cơ hội thu hút đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực năng lượng sạch – trong khi vẫn phải nhập khẩu than, khí để vận hành hệ thống điện với chi phí đắt đỏ hơn.

5. Cần một lối ra bền vững

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn “thua lỗ – thiếu vốn – tổn thất cao – lại thua lỗ”, EVN và các cơ quan chức năng cần một chiến lược tổng thể, đồng bộ và quyết liệt:

• Cải tổ cơ chế giá điện theo hướng minh bạch, linh hoạt, phản ánh đúng chi phí sản xuất và tổn thất.

• Tăng đầu tư vào lưới điện hiện đại, tối ưu hóa truyền tải và phân phối, giảm tổn thất về mức chuẩn quốc tế.

• Thúc đẩy cơ chế xã hội hóa đầu tư vào truyền tải và phân phối điện.

• Hoàn thiện khung pháp lý về năng lượng tái tạo, đảm bảo quyền lợi hài hòa giữa nhà đầu tư và người tiêu dùng.

• Thắt chặt kiểm soát thất thoát phi kỹ thuật như gian lận, trộm điện, sai số thiết bị đo.

6. Kết luận

“Thất thoát điện như nước” không chỉ là hình ảnh ẩn dụ, mà là thực tế đang làm rò rỉ hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm khỏi hệ thống điện quốc gia. Khi EVN lún sâu vào thua lỗ, hệ lụy không chỉ là tài chính doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến an ninh năng lượng quốc gia, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và lộ trình chuyển đổi năng lượng bền vững. Nếu không có giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ, vòng luẩn quẩn này sẽ tiếp tục xoáy sâu và khó có lối thoát trong tương lai gần.